विषयांची मिनी परेड...(लेख क्र . २५)
वैकल्पिक विषय निवडताना कोणकोणते विकल्प येतात व कोणत्या संकल्पांनी त्यांच्यावर मात करता येईल, याचा आढावा घेतला. आता आपण या विषयांची एक मिनी परेड करू या.
अटेन्शन
उमेदवारांना आयोग विषय निवडीचे वैविध्यपूर्ण पर्याय उपलब्ध करून देतो. जो विषय लहानपणापासून आवडता होता, पण खोलात जाऊन शिकायची संधी मिळाली नव्हती, ती संधी यूपीएससीची परीक्षा मिळवून देते. आपण काही लोकप्रिय वैकल्पिक विषयांचा थोडक्यात आढावा घेऊ. जर नुकताच लागलेला यूपीएससी परीक्षेचा अंतिम निकाल बघितला तर पुढील चित्र दिसेल.
देशात पहिल्या शंभरात आलेल्या उमेदवारांपैकी १२ जणांचा विषय समाजशास्त्र व भूगोल होता. ११ जणांचा विषय लोकप्रशासन, ८ जणांचे साहित्य विषय, ७ जणांचा राज्यशास्त्र व मानववंशशास्त्र, ५ जणांचा कायदा व अर्थशास्त्र तर ४ जणांचा गणित आणि इलेक्ट्रिक अभियांत्रिकी होता. दोघांचा भौतिकशास्त्र, इतिहास व वाणिज्य, एकाचा मेडिकल सायन्स तर एकाचा मानसशास्त्र हा विषय होता.
समाजशास्त्र
या वर्षी देशात चौथ्या आलेल्या वंदना राव या विद्यार्थिनीचा विषय म्हणजे समाजशास्त्र. भारताइतकी धर्म, वर्ण, जाती यांची गुंतागुंत जगात कुठेच नाही. त्यामुळे हा विषय शिकायला खूप मजा येते व त्याची मांडणी करणे तर त्याहून जास्त मजेशीर असू शकते. नेहमीप्रमाणे पेपर पहिला हा विविध उपपत्तिनी (theory) भरलेला आहे. तर पेपर दोनमध्ये उपयोजित (applied) समाजशास्त्र आहे. ते दोन्ही एकमेकांना पूरक ठरतात. एकातून सैद्धांतिक संरचना कळते व दुसऱ्यातून प्रत्यक्ष समाजाची इमारत कशी आहे, याचे आकलन होते. हा विषयच असा आहे की यात अंतिम निष्कर्ष निघालेले नाहीत. त्यामुळे प्रश्न हे खुल्या स्वरूपाचे (open ended) असतात
समाजशास्त्र या विषयाचा अभ्यासक्रम तसा मर्यादित आहे व कोणताही पदवीधर तो घेऊ शकतो. यामुळे अनेकांचा हा डार्क हॉर्स ठरला आहे. सामान्य अध्यायनातही 'भारतीय समाजाचा अभ्यास' नावाचा धडा असल्याने समाजशास्त्र हा वैकल्पिक विषय सामान्य अध्ययनाला पूरक ठरतो. पण याचा अर्थ सगळ्यांनाच हा विषय सोपा जाईल, असे अजिबात नाही. स्वत:चे चिंतन हवे व वरवर सोप्या वाटणाऱ्या या विषयाचा सखोल अभ्यास करण्याची तयारी हवी.
भूगोल
भारतात पहिल्या आलेल्या इरा सिंघलचा वैकल्पिक विषय भूगोल होता. महाराष्ट्रातून तिसऱ्या आलेल्या अभिजित शेवाळे याचाही हाच विषय होता. भूगोल हा विषय विज्ञान आणि मानव्यविद्या यांच्या सीमेवर मोडतो किंवा आपण असे म्हणुया की, हा कलाशाखेतील वैज्ञानिक विषय किंवा विज्ञान शाखेतील मानव्य विषय आहे. एकाच वेळी प्राकृतिक भूगोल, हवामानशास्त्र, सागरशास्त्र, लोकसंख्येचा अभ्यास असे सैध्दांतिक धडे आहेत, तर त्याचवेळी संस्कृती, वसाहती, राष्ट्रीय भूगोल असे मानवी घटक आहेत. हा विषय सामान्य अध्ययनातही महत्त्वाचे स्थान राखून आहे. किंबहुना आता पूर्व व मुख्य परीक्षेत पर्यावरण हा घटक अभ्यासक्रमात जोडला आहे व त्याचे महत्व उत्तरोत्तर वाढत चालले आहे. त्याचा अभ्यास करण्यासाठी भूगोल पूरक ठरतो.
भारत या खंडीय देशात भौगोलिक वैविध्य चकित करणारे आहे. एकीकडे वाळवंट तर दुसरीकडे हिमाच्छादित प्रदेश तेव्हा समाजशास्त्राप्रमाणे भूगोल विषय खूप काही शिकवून जातो. या विषयातला बराचसा भाग हा संकल्पनात्मक आहे. आकृत्या, नकाशे, आलेख यांचे महत्व खूप आहे. त्यामुळे ज्यांना अशा प्रकारचा अभ्यास आवडतो, त्यांना भूगोल सोयीचा ठरतो. ज्यांची शैक्षणिक पार्श्वभूमी विज्ञान विषयाची आहे, त्याचा भूगोल या विषयाकडे नैसर्गिक कल दिसून आला आहे. हा विषय कमीत कमी संदिग्धता ठेवतो, हे त्या मागचे एक प्रमुख कारण असावे. विषयाकडे दुसऱ्या बाजूने पाहिले तर मोठा अभ्यासक्रम काहींना आटपत नाही. कधीकधी संकल्पना स्पष्ट होत नाही व खूप अभ्यास करूनही आऊटपुट काहीच नाही, अशी ही स्थिती येते.
लोकप्रशासन
यावर्षी २५वी रँक असणाऱ्या उमेदवाराचा लोकप्रशासन हा विषय होता. जीन ऑस्टीन यांनी म्हटल्याप्रमाणे 'भारतातील लोकप्रशासन (Indian Administrative) ही फक्त कामकाजाची संरचना नसून विकासाचे वाहन आहे. भारतासारख्या विकसनशील देशामध्ये प्रशासन फक्त सुविधा पुरवणार (facilitator) नसून बदलांचे प्रतिनिधी (change agent) असतात. भारतीय प्रशासनाची स्टीलफ्रेम माथ्यापासून पायथ्यापर्यंत कशी आहे यांचा अभ्यास या विषयात मोडतो, सिद्धांत व उपाययोजना या दोन्ही अंगानी. सामान्य अध्ययनातील बराचसा अभ्यासक्रम आता प्रशासनातील धोरणे, ग्रामीण विकास, कायदा व सुव्यवस्था यांनी व्यापलेला आहे. त्यामुळे लोकप्रशासन सामान्य अध्ययनाला चांगलाच पूरक आहे. विषयाची उत्तरे जर चालू घडामोडीला जोडून घेतली तर परीक्षकाला प्रभावित करता येते. त्यामुळे रोजचे वर्तमानपत्र, योजना, कुरुक्षेत्र, आयआयपीएचे जर्नल, वेतन आयोगाच्या शिफारसी यांचे विषयांच्या दृष्टीने वाचन केले तर चांगले.
विषयाचे कोणते घटक अडचणीचे ठरू शकतात, हे बघितले तर अभ्यासक्रम छोटा वाटला तरी अभ्यासक्रमातील कोणत्याही छोट्या घटकावर मोठे प्रश्न तयार करून टाकण्याची चाल आयोग खेळतो. त्यामुळे लँडमाइन्स पेरल्या असाव्यात तसे अचानक प्रश्न समोर येतात. प्रशासकीय दृष्टिकोनातून उत्तरे लिहावी लागतात. पण हा प्रशासकीय दृष्टिकोन म्हणजे काय व तो कसा आणायचा हे अनेकांना उमगत नाही.
- भूषण देशमुख
(लेखक मुंबईच्या राज्य प्रशासकीय व्यवसाय मार्गदर्शन संस्थेमध्ये प्राध्यापक आहेत.)
सौजन्य …………. महाराष्ट्र टाईम्स Maharashtra Times
विषयाच्या निवडीचे इंद्रजाल...(लेख क्र . २४)
ऐकावे जनाचे, करावे मनाचे
वैकल्पिक विषयाची निवड करणे निर्णायक ठरू शकते. कारण त्या गुणांवर रँक खाली वर होताना दिसतात. मागे एकदा नागराज हा उमेदवार यूपीएससी परीक्षेत भारतात पहिला आला. चौथ्या प्रयत्नात त्याला हे यश मिळाले. आधीच्या तीन प्रयत्नात त्याला साधे मुलाखतीचे आमंत्रण नव्हते. त्याला विचारण्यात आले की हे कसे काय? तो म्हणाला की त्याला योग्य वैकल्पिक विषय सापडत नव्हता, आता सापडला.
वैकल्पिक विषय निवडताना सगळीकडून सल्ले येऊ लागतात. हा विषय घे, एकदम छोटा अभ्यासक्रम आहे. हे छोट्या अभ्यासक्रमाचे खूळ तर मोठ्या प्रमाणात पसरले आहे. मूळात कोणताही अभ्यासक्रम फूटपट्टीने मोजून मोठा /छोटा ठरवणे हा तर शुद्ध वेडेपणा आहे. छोटे अभ्यासक्रम असणारे विषय प्रत्यक्ष परीक्षेत मोठे विशाल रूप धारण करू शकतात. उलट मोठे अभ्यासक्रम असणारे विषय त्यांची चौकट आधीच मर्यादित केली असल्याने त्या चौकटीबाहेर सहसा जात नाहीत. जर छोटा अभ्यासक्रम असणारा विषय घेऊन पद मिळत असते तर सर्वांनी तेच विषय घेतले असते. आधीच्या उमेदवारांना हे तथाकथित गुपित माहीत नव्हते की काय?
एखादा वैकल्पिक विषय घ्यायची साथ आली की सगळेच तो विषय घेत सुटतात. तशी आपल्याकडे मागे मराठी साहित्य विषयाची लाट आली होती. अगदी अमराठी मुलेही मराठी साहित्य घेत. तर असे गर्दीच्या मागे धावून उपयोग नाही. आपण घेत असलेला विषय आपल्याला रुचला, पटला व मागे मांडलेल्या निकषांवर जास्तीत जास्त उतरला तर घेणे बरे.
निवडीवर शिक्कामोर्तब
वैकल्पिक विषय निवडताना कोणत्याही विषयाबद्दल पूर्वग्रह बाळगायची गरज नाही. जर यशस्वी उमेदवार बघितले तर वेगवेगळ्या विषयातून यश मिळवतात, असे दिसते. तेव्हा सर्वप्रथम चार ते पाच विषयांचे शॉर्ट लिस्टिंग करायचे. मग त्या विषयांच्या मागच्या प्रश्नपत्रिका, अभ्यासक्रम काळजीपूर्वक चाळायचा. त्या विषयाची यशाची टक्केवारी बघायची, तज्ज्ञांशी त्या विषयाच्या फायद्या-तोट्याबद्दल चर्चा करायची व मग निर्णय पक्का करायचा. एकदा विषय पक्का केला की मग ठाम रहायचे. मग कोणी काहीही सांगो. डळमळायचे नाही. दुसऱ्यांचे विषय कितीही चांगले वाटले तरी आपण आपल्या विषयांशी एकनिष्ठ राहिलेले बरे.
धरसोडपणा नको
कोणताही विषय तुम्ही वैकल्पिक म्हणून घेतला की सुरुवातीला तो छान वाटतो. आपल्याला जमतंय व जमेल असे वाटू लागते. पण खोलात जायला लागल्यावर संकल्पना, सिद्धांत यांचे घनदाट जंगल लागते. अनेक वैकल्पिक विषयांचा पहिला पेपर हा विचारवंत, अमूर्त कल्पना, सिद्धांत यांनी व्यापलेला आहे. हे जंगल बघून काही जण घाबरतात व घाईघाईने विषय बदलतात. पण लक्षात घ्या, तुम्ही कोणताही विषय वैकल्पिक म्हणून घेतलात तरी हा टप्पा येणारच. त्याचा सामना करण्यातच शौर्य आहे, पळून जाण्यात नाही. विषयांची सारखी धरसोड केल्याने विषयाबद्दल अंत:दृष्टी (insight) व पकड या गोष्टी निर्माण होणे कठीण होत जाते. तेव्हा क्षुल्लक कारणांनी धरसोडपणा करणे चुकीचे ठरेल.
लवचिकताही हवी
वरील चर्चा बरोबर असली तरी एखाद्या विषयावर आंधळी भक्ती ठेवणेही बरोबर नाही. एखादा विषय परीक्षेत गुण देत नसेल किंवा परीक्षेत देतो आहे, पण उमेदवाराला त्यात गुण पडत नाही आहेत अशी स्थिति असेल, तर वेळीच दुसरा एखादा विषय घेणे योग्य ठरते. ही लवचिकताही आवश्यक आहे. विषयाबरोबर मी संपेन पण विषय सोडणार नाही, अशी हाराकिरी करायची काही गरज नाही. योग्यवेळी विषय बदलून यशाला गवसणी घालणारे अनेक जण माझ्या डोळ्यापुढे आहेत.
पूर्वी मुख्य परीक्षेच्यावेळी वैकल्पिक विषय आयोगाला सांगावा लागे. आता पूर्व परीक्षेचा फॉर्म भरतानाच मुख्य परीक्षेतील वैकल्पिक विषय निवडावा लागतो व नंतर बदलता येत नाही. परीक्षेचे माध्यमही तेव्हाच निवडावे लागते व नंतर बदलता येत नाही. अर्थात पुढच्या वर्षीच्या प्रयत्नाच्या वेळी बदल करता येतात.
काही वैकल्पिक विषय असे आहेत की जे तुम्ही मराठी माध्यम घेतले तरी इंग्रजीतच लिहावे लागतात. उदाहरणार्थ गणित, सांख्यिकी इत्यादी.
अभ्यास तयार ठेवा
वैकल्पिक विषय जर आधीच ठरला असेल तर त्याचा अभ्यास अग्रक्रमाने संपवलेला बरा. कारण हा वैकल्पिक विषयांचा अभ्यासक्रम तुलनेने स्थिर असतो व त्यात चालू घडामोडींचा अंतर्भाव कमी असतो. अभ्यास करताना विषयाला वर्तमानाशी जोडून बघायची सवय आवर्जून जोपासली पाहिजे.
वैकल्पिक विषयाचा अभ्यास नोट्ससकट तयार असेल तर मुख्य परीक्षेला सामोरे जाण्याचा आत्मविश्वास वाढतो. कारण शेवटच्या क्षणी त्या अभ्यासाचे शिवधनुष्य पेलवत नाही. अभ्यास करताना आपण मागे चर्चिलेले वाचन, नोटस, उजळणी व सराव हे सर्व टप्पे पार पाडणे, आपल्याला पडणाऱ्या गुणांची इतरांच्या गुणांशी तुलना करून पाहणे आवश्यक आहे.
भरपूर लिहिले पाहिजे, तेही न कंटाळता. दोन वर्षापूर्वीची विद्यार्थिनी मृण्मयी जोशीचे उदाहरण सांगण्यासारखे आहे. ती इतके पेपर लिहून देई. खास तिच्यासाठी मला नवनवीन पेपर सेट करावे लागले. पेपर तपासून लाल रिफीलची पेनं संपली. या तिच्या सगळ्या कष्टाचे चीज म्हणजे तिने प्रामुख्याने मुख्य परीक्षेतील गुणांच्या जोरावर ९८वी रँक मिळवीत आयएएस हे पद प्राप्त केले. असे हे विषयाच्या निवडीचे इंद्रजाल कितीही मायावी वाटले, तरी नक्कीच भेदता येईल.
- भूषण देशमुख
(लेखक मुंबईच्या राज्य प्रशासकीय व्यवसाय मार्गदर्शन संस्थेमध्ये प्राध्यापक आहेत.)
सौजन्य …………. महाराष्ट्र टाईम्स Maharashtra Times
विषय निवडण्याचे निकष...(लेख क्र . २३)
कल्पिक विषय ठेवण्यामागे आयोगाची भूमिका व वैकल्पिक विषय निवडीतील पर्यायांची चर्चा आपण केली. आता आपण कोणत्या निकषांचा वापर करून योग्य निर्णयापर्यंत पोहोचता येईल ते बघू.
एखाद्या विषयाचा कमी वेळात सखोल अभ्यास करायचा असेल तर विषयाची थोडी तरी गोडी पाहिजे. गोडी असेल तर वाचायला, नोट्स काढायला, चर्चा करायला कंटाळा येत नाही. पण जर गोडी नसेल तर अभ्यास वरवरचा राहतो व त्याला आवश्यक ती खोली प्राप्त होत नाही व ही बाब ऐन परीक्षेत आयोग उघडी पाडतोच. तेव्हा आपली बौद्धिक क्षमता व कल (aptitude), मागच्या प्रश्नपत्रिकांचे निरीक्षण याद्वारे आपल्याला काय चांगले जमते आहे, हे तपासायला हवे.
आवड हा मुद्दा फार ताणता येणार नाही. जो विषय घेणार आहात त्यात पराकोटीची आवड पाहिजे, असे काही नाही. जुजबी आवड असेल तर उरलेली आवड निर्माण करून काम भागवता येते. निवडीसाठी इतरही घटक विचारात घ्यावे लागतात.
पदवीचा विषय
पदवीचा व त्याला जवळचा विषय (जसे BHMS केले असेल तर मेडिकल सायन्स) हाही निकष महत्त्वाचा आहे. मूळात तुमचा पदवीचा विषय आवडीचा असेल व तुम्ही शिकलेला अभ्यासक्रम आयोगाने दिलेल्या अभ्यासक्रमाच्या समकक्ष असेल (तसा तो बऱ्याच वेळा नसतो) तर पदवी वा पदव्युत्तर शिक्षणाचा विषय घेणे योग्य ठरते. आधीच त्या विषयाचा तीन/चार वर्षे अभ्यास केलेला असतो. निदान अर्धातरी अभ्यासक्रम ओळखीचा असतो. मुलाखतीच्या वेळीही विषयाची समज दाखवून छाप पाडता येते. या सर्व जमेच्या बाबी. खर्चाच्या बाजूला मुळात आपल्याकडे पदवीकडे वळताना स्वत:च्या डोक्याने नव्हे तर इतरांच्या सल्ल्याने शाखा निवडलेल्या असतात. त्यामुळे पदवीच्या विषयाची आवड असतेच, असे नाही. शिवाय तुमचा विषय सामान्य अध्ययनात किती फायदा करून देतो, हेही बघावे लागते. तेही गणित प्रत्येक वेळी जुळतेच असे नाही.
सामान्य अध्ययनात फायदा
हा एक महत्त्वाचा निकष आहे. ही अत्यंत स्पर्धात्मक परीक्षा आहे. इथे एकेका गुणाने रँक वरखाली होते. तेव्हा कमी वेळात, कमी श्रमात जास्त गुण मिळत असतील तर कोणाला नको असणार? ही गोष्ट ध्यानात घेऊन उमेदवार जे वैकल्पिक विषय पूर्व व मुख्य परीक्षेच्या सामान्य अध्ययनाच्या अभ्यासाला पूरक ठरतात त्यांच्याकडे वळतात. उदा. इतिहास, राज्यशास्त्र, लोकप्रशासन, अर्थशास्त्र आदी. या विषयांनी सामान्य अध्ययनातला मोठा भाग व्यापला आहे. त्यामुळे यांच्यापैकी एक वैकल्पिक विषय म्हणून निवडला असेल तर तेवढा अभ्यास वाचतो व तरीही सखोल उत्तरांमुळे गुण वाढतात. या विषयांमध्ये मुद्देसूद मोठी उत्तरे लिहायची असल्याने व हेच विषय चर्चात्मक असल्याने त्यांचा निबंध लेखनातही फायदा होतो. तोट्याची बाब म्हणजे हे विषय खूप मोठ्या प्रमाणावर उमेदवार निवडत असल्याने स्पर्धा अतोनात वाढते. परीक्षक अगदी मोजून मापून गुण देतात.
स्पर्धा परीक्षा साहित्य
एखादा विषय वैकल्पिक विषय म्हणून निवडताना हाही घटक विचारात घ्यावा लागतो. विद्यापीठीय स्वरूपाचे अभ्यास साहित्य सर्वच विषयांचे उपलब्ध आहे. पण स्पर्धा परीक्षांच्या अभ्यासक्रमानुसार निर्माण केलेले अभ्यास साहित्य अजूनही सर्व विषयांसाठी उपलब्ध नाही. त्यातही तुमचे माध्यम इंग्रजी असेल तर जास्त उपलब्धता आहे, मराठी माध्यमात ती त्याहून कमी आहे. त्यामुळे स्पर्धा परीक्षांच्या गरजेनुसार अभ्यास साहित्य उपलब्ध आहे की नाही, याचा विषय निवडण्यापूर्वी आवर्जून आढावा घेणे आवश्यक आहे. तसे ते नसेल तर अभ्यासाचा बराच वेळ साहित्य आपल्या गरजांनुसार बदलून घेण्यात खर्च पडतो. यातून उमेदवाराची यशाची शक्यता कमी आणि प्रकाशक बनण्याची शक्यता वाढते.
मार्गदर्शनाची सोय
एखादा विषय एकलव्यासारखा स्वत: शिकणे नक्कीच शक्य आहे. पण त्यात वेळ खूप जातो व एकाक्षणी अभ्यासाऐवजी उमेदवार संशोधन करायला लागण्याची शक्यता निर्माण होते. अजून एक अडचण म्हणजे चाचण्या लिहिल्या तर त्या तपासून त्यावर मत देणाऱ्यांची गरज असते. कारण त्याशिवाय आपली उत्तरे योग्य दिशेने जात आहेत की नाहीत, हे कळत नाही. या सर्व बाबींचा विचार करता मार्गदर्शनाची गरज पडते. तुम्ही जो विषय घेणार त्याविषयी संबंधित मार्गदर्शक (रिसोर्स पर्सन) उपलब्ध आहे की नाही, हे बघावे लागते. पुन्हा मार्गदर्शक नुसता असून चालत नाही, त्याने तुम्हाला शेवटपर्यंत मदत करण्याचे मान्य केले पाहिजे. काही विषय तर (जर साहित्य विषय) मार्गदर्शनाशिवाय करणे किचकट ठरू शकते. मार्गदर्शक एखादा मुद्दा पाच मिनिटात समजावून सांगू शकेल, तो मुद्दा स्वत: शोधण्यात उमेदवाराचा पूर्ण दिवस जाऊ शकतो. सगळ्याच विषयांचे मार्गदर्शन सहज उपलब्ध होत नाही, हे खरे आहे. पण मार्गदर्शक असावा व तोही शक्यतो स्पर्धा परीक्षेच्या क्षेत्रातील, हे नक्की.
अभ्यासगटाची उपलब्धी
तुम्ही जो वैकल्पिक विषय घेत आहात त्या विषयाचा एखादा अभ्यासगट उपलब्ध आहे की नाही, हाही एक निकष असू शकतो. काहींना एकट्याने अभ्यास करायचा कंटाळा असतो. ग्रुप असेल तर खेळीमेळीत व स्पर्धेच्या भावनेने अभ्यास होऊन जातो. सगळ्याच विषयांचे असे ग्रुप मिळत नाहीत. मानव्यविद्या विषयांचे ग्रुप लवकर मिळतात. अर्थात ग्रुप नसेल विषय घ्यायचाच नाही, असे काही नाही. फेसबुकवर तर सर्वच विषयांचे ग्रुप उपलब्ध आहेत.
यशाची टक्केवारी
तुम्ही जो वैकल्पिक विषय घेणार तो उमेदवारांना सातत्याने आणि उज्वल यश देतो आहे की नाही, हेही बघावे लागते. शेवटी विषय हे साधन आहे व पद्प्राप्ती हे साध्य. त्यामुळे एखादा विषय कितीही आवडला, ग्रुप असला, मार्गदर्शन असले पण तो विषय यश देत नसेल तर त्याचा नाद सोडलेला बरा. काही विषयांचे गुण सारखे वरखाली होतात. एखाद्या वर्षी गुणांचा पाऊस, त्या विषयाचे एकदम आय. ए. एस. /आय. पी. एस. मध्ये, तर एखाद्या वर्षी गुणांचा दुष्काळ, त्या विषयांच्या मुलांना मुलाखतीचे आमंत्रणही येत नाही, अशावेळी गुण सातत्याने देतो आहे, तो विषय घेणे परवडते.
- भूषण देशमुख
(लेखक मुंबईच्या राज्य प्रशासकीय व्यवसाय मार्गदर्शन संस्थेमध्ये प्राध्यापक आहेत.)
सौजन्य …………. महाराष्ट्र टाईम्स Maharashtra Times
विषय निवडीचा यक्षप्रश्न...(लेख क्र . २२)
वैकल्पिक विषयामागील भूमिका
आपण यूपीएससी मुख्य परीक्षेचा आराखडा बघितला. त्यातील बराचसा भाग सगळ्य ांसाठी समान असला तरी प्रत्येकाला एक वैकल्पिक विषय निवडावा लागतो. ही निवड कशी करायची, हा एक मोठा प्रश्नच उभा राहतो. या यक्षप्रश्नाची उकल करायचा प्रयत्न आपण करूया.
सामान्य अध्यनन या पेपरमध्ये अनेक विषयांची खिचडी असते. त्यातून उमेदवाराला त्या विषयाच्या महत्त्वपूर्ण बाबींचे (key points) ज्ञान आहे की नाही, हे तपासले जाते. पण त्यातून उमेदवार एखाद्या विषयाचा सखोल, मुद्देसूद व परिपूर्ण अभ्यास करू शकतो की नाही, हे लक्षात येत नाही. प्रत्यक्ष प्रशासनात एखादा प्रकल्प हाती घेतला की तो त्याच्या बारकाव्यांसकट पूर्णत्वास न्यावा लागतो. तर ही क्षमता उमेदवारांमध्ये आहे नाही हे तपासण्यासाठी वैकल्पिक विषय ठेवले. पूर्वी दोन वैकल्पिक विषय घ्यावे लागत व अर्ध्याहून जास्त गुण त्यांनाच असत. पण आता एकच ठेवला आहे व ते चांगलेच आहे. कारण पूर्वी दोन असताना विशिष्ट विषयाची मुले पास झाली तर इतरांना वाईट वाटे. त्यांच्या मनात हे कायम राही की मी तो विषय घेतला असता तर सहज पद काढले असते. आता मुख्य परीक्षेत वैकल्पिक विषय ५०० गुणांचा आहे व इतर सामान्य अध्ययन १२५० गुणांचे आहे. त्यामुळे आता वैकल्पिक विषयावर खापर फोडता येणे शक्य नाही. अशी अफवा आहे की वैकल्पिक विषय जाणार आहेत. पण अफवांवर विश्वास ठेवू नये. यूपीएससी परीक्षेत जे काही मोठे बदल होणे अपेक्षित होते, ते आता झाले आहेत. अजून दहा वर्षेतरी कोणतेही मोठे बदल आता अपेक्षित नाहीत. (एमपीएससीच्या मुख्य परीक्षेत वैकल्पिक विषय नाहीत. सगळ्यांनाच फक्त सामान्य अध्ययनाचे पेपर द्यावे लागतात.)
निवडीमागील कार्यरत घटक
पहिली गोष्ट म्हणजे वैकल्पिक विषयाचा निर्णय घाईघाईने घेऊ नये. सर्व पैलूंचा विचार करून मगच तो निर्णय विचारपूर्वक घ्यावा. या वर्षी देशात किंवा महाराष्ट्रात जो उमेदवार पहिला आला आहे त्याचा वैकल्पिक विषय घेणे किंवा कोणीतरी नातेवाईक तो विषय घेऊन यशस्वी झाला किंवा एखाद्या मार्गदर्शकाने यशाची खात्री दिली या कारणांनी वैकल्पिक विषयाची निवड करू नये. ते घातक ठरू शकते. प्रत्येकाचे व्यक्तिमत्त्व, आकलन, शैक्षणिक पार्श्वभूमी वेगवेगळी असते. एकाला जो विषय जमला तसाच तो दुसऱ्यालाही जमेल, असे काही नाही. तेव्हा सावध! कारण एकदा विषय घेतला की त्यात तुमचा बहुमूल्य वेळ, ऊर्जा व पैसा खर्च होतो. नंतर लक्षात आले की निर्णय चुकला आहे तर तो बदलता येतो पण त्यात उमेदीची वाया गेलेली वर्षे परत आणता येत नाहीत.
विकल्प काय आहेत?
यूपीएससी तुम्हाला जवळजवळ २५ प्रकारचे विविध पर्याय उपलब्ध करून देते. त्यातील कोणताही एक विषय वैकल्पिक विषय म्हणून घेता येतो. बी. कॉमचा पदवीधर अभियांत्रिकीचा विषयही घेऊ शकतो. अभियांत्रिकी पदवीधर साहित्यही घेऊ शकतो. त्या विषयाची पार्श्वभूमी असली पाहिजे, अशी अट नाही. तसेही स्पर्धा परीक्षांमध्ये कोणतीही पदवी मिळत नाही. विषयाशी संबंध परीक्षेपुरता असतो. एखादा डॉक्टर मेडिकल सायन्स घेऊन आयएएस झाला म्हणून त्याला आरोग्याशी संबंधितच काम मिळते, असे काही नाही. थोडक्यात तुमच्या पदवीच्या विषयाचा, तुम्ही यूपीएससी परीक्षेत घेत असलेल्या वैकल्पिक विषयाचा व तुम्ही प्रशासनात प्रत्यक्ष करीत असलेल्या कामाचा तसा अर्थाअर्थी काही संबंध नसतो. तेजस्विनी सातपुते हिचे उदाहरण बघता येईल. तिने सूक्ष्मजीवशास्त्रात एमएससी केले. नंतर त्याच क्षेत्रात ती संशोधक म्हणून काम करू लागली. मग ती कायद्याचा अभ्यास करू लागली. तो करत असतानाच तिने यूपीएससी द्यायचे ठरवले. त्यासाठी तिने इतिहास आणि मराठी साहित्य हे विषय घेतले व आता ती आयपीएस म्हणून चांगले काम करत आहे.
वैकल्पिक विषयांची विभागणी
वैकल्पिक विषयांची विभागणी दोन गटात करता येईल. एक म्हणजे विज्ञान विषय व दुसरे म्हणजे मानव्यविद्याशाखा. विज्ञान विषय म्हणजे भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, अभियांत्रिकीचे विषय इत्यादी. तर मानव्यविद्याशाखा म्हणजे इतिहास, राज्यशास्त्र, लोकप्रशासन, समाजशास्त्र, साहित्याविषय इत्यादी.
यातले जे विज्ञान विषय आहेत ते तांत्रिक स्वरूपाचे असल्यामुळे ते विषय घेणारे उमेदवार सहसा त्या विषयातील पदवीधर किंवा पदव्युत्तर शिक्षण घेतलेले असतात. पण मानव्य विद्या विषयांचे असे नाही. ते विषय घेऊन कोणत्याही विषयाचे पदवीधर यशस्वी होतात, असे दिसते. मानव्यविद्याशाखा उमेदवारांमध्ये जास्त लोकप्रिय आहेत, हे उघड दिसते. त्यामुळे जरी यशस्वी उमेदवार स्वत: डॉक्टर, इंजिनीअर असले तरी त्यांनी मानव्याविद्या शाखातील विषय घेतलेले दिसतात. खरेतर तत्वत: विज्ञान विषयामध्ये जास्त गुण पडणे शक्य असते, कारण त्यात जास्तीत जास्त अचूकता आणता येते. ते सामाजिक शास्त्र विषयामध्ये शक्य होत नाही. गणितात पैकीच्या पैकी गुण मिळवणे शक्य आहे, पण ते इतिहास, लोकप्रशासन या विषयांमध्ये कधीच शक्य नाही. पण ही झाली सैद्धांतिक मांडणी. वास्तवात वैकल्पिक विषयाची निवड ही एक व्यावहारिक निवड आहे. ती करताना उमेदवार त्यांचा व इतरांचा अनुभव वापरून निर्णय घेतात. विज्ञान विषयात पैकीच्या पैकी गुण काढणे शक्य आहे, तसे शून्य गुण पडणे देखील शक्य असते. मानव्यविद्या विषयांमध्ये जसे पैकीच्या पैकी गुण पडत नाहीत, तसेच शून्यही गुण पडत नाहीत. कारण राज्यशास्त्र, साहित्य यात जसे अचूक उत्तर नसते तसे उत्तर पूर्णपणे चुकले, असे क्वचितच होते. या विषयांचा सामान्य अध्ययन व निबंधलेखन यात खूप उपयोग होतो, तितका तो विज्ञान विषयांचा होत नाही.
विज्ञान विषयात खोऱ्याने गुण ओढणे शक्य वाटले तरी मूळात आयोग सढळपणे गुणवाटप करत नाही. एखाद्या विषयात धबाधबा गुण मिळायला लागले तर त्या विषयाचे कान पिरगाळतो. पेपरच कठीण येतात किंवा तपासणी एकदम कठोरपणे केली जाते. हे सर्व बघून सहसा उमेदवार विज्ञान विषयांच्या नादी लागत नाहीत. त्यांना दुरूनच नमस्कार करतात.
- भूषण देशमुख
(लेखक मुंबईच्या राज्य प्रशासकीय व्यवसाय मार्गदर्शन संस्थेमध्ये प्राध्यापक आहेत.)
सौजन्य …………. महाराष्ट्र टाईम्स Maharashtra Times
मुख्य परीक्षेचा वाडा चिरेबंदी...(लेख क्र . २१)
यूपीएससीतर्फे घेतल्या जाणाऱ्या नागरी सेवा परीक्षेची महिती आपण घेऊया. पूर्व परीक्षेचा आराखडा एसपीएससी व यूपीएससीमध्ये समान आहे. पण मुख्य परीक्षेची संरचना वेगवेगळी आहे. एकतर यूपीएससीची मुख्य परीक्षा वर्णनात्मक आहे. तिच्यात एक वैकल्पिक विषय (optional subject) घ्यावा लागतो.
विषय आणि गुणविभागणी
१. निबंध - २५० गुण
२. सामान्य अध्ययन -
१ (भारतीय संस्कृती व वारसा, जगाचा इतिहास व भूगोल आणि समाज) २५० गुण
३. सामान्य अध्ययन -
२ (प्रशासनाची परिणामकारकता, राज्यघटना, राज्यशास्त्र, सामाजिक न्याय, आणि आंतरराष्ट्रीय संबंध) २५० गुण
४. सामान्य अध्ययन -
३ (तंत्रज्ञान, आर्थिक विकास, जैवविविधता, पर्यावरण, सुरक्षा आणि आपत्ती व्यवस्थापन) २५० गुण
५. सामान्य अध्ययन -
४ (नैतिकता, आत्मनिष्ठा आणि विचारकल) २५० गुण
६. वैकल्पिक विषय -
पेपर १ - २५० गुण, पेपर २ - २५० गुण (एकूण ५०० गुण)
अशा प्रकारे एकूण १७५० गुणांची मुख्य परीक्षा असते. त्यातील १२५० गुणांचा अभ्यासक्रम सर्वांना समान असतो. फक्त ५०० गुणांचा वैकल्पिक विषय प्रत्येकाचा वेगळा असू शकतो.
मराठी व इंग्रजी अनिवार्य
याशिवाय दोन अनिवार्य भाषा विषयांचे पेपर असतात. (१००गुण प्रत्येकी) ते म्हणजे एक इंग्रजी भाषा व दुसरी एखादी भारतीय भाषा उदा. मराठी. हे पेपर फक्त पात्रता (qualifying) स्वरूपाचे असतात. त्यातील प्रश्न हे दहावीच्या स्तरावरचे असतात. त्यात प्रत्येकी २५% गुण मिळाले की पुरेसे होते. पण ते पेपर आधी तपासतात व उमेदवार एखाद्या किंवा दोन्ही विषयात किमान पात्रतेचे गुण मिळवू शकला नाही, तर तो स्पर्धेतून बाद होतो. पूर्वी तर अशा उमेदवारांचे मुख्य परीक्षेचे इतर पेपरच तपासत नसत. त्यामुळे कोणत्या विषयात किती गुण मिळाले, हेही कळत नसे. यावर्षीपासून प्रथमच केंद्रीय लोकसेवा आयोगाने अशा उमेदवारांचे पेपर तपासून गुण जाहीर करण्याचे मान्य केले आहे. ही चांगली गोष्ट आहे. त्यामुळे निदान गुण तर कळतीलच व पुढच्या वर्षीच्या परीक्षेसाठी तयारी करता येईल.भाषा विषयक पेपरांमध्ये एक छोटा निबंध, उताऱ्याचा सारांश, उताऱ्यावरील प्रश्न, कवितेचा अर्थ आणि काही व्याकरण विषयक प्रश्न असतात. या प्रश्नांचा स्तर दहावीच्या स्तरावरचा असल्याने व फक्त २५% गुण मिळवायचे असल्याने हे पेपर तसे कठीण नसतात. पण हे छोटे मियाँ कधी कधी महागात पडतात.
मराठी माध्यमातून आलेल्या व मराठीतून परीक्षा देणाऱ्या काही उमेदवारांना इंग्रजीचा पेपर जड जातो. तर बरोबर उलटी स्थिती म्हणजे, इंग्रजी माध्यमातून आलेल्यांना मराठी/हिंदीचा पेपर जड जाऊ शकतो. विशेषतः लिहायची सवय नसल्याने हे होते. पण जुने पेपर सोडवले, थोडा सराव करून ठेवला, तर ते जमतात. या भाषा विषयक पेपरमागे यूपीएससीचा विशिष्ट उद्देश आहे. कोणत्याही माध्यमातून परीक्षा देणारा विद्यार्थी असला, तरी त्याला कामापुरते तरी इंग्रजी आले पाहिजे, हा इंग्रजी भाषा विषयक पेपर ठेवण्यामागे विचार आहे. दुसरीकडे, नागरी सेवांसाठी महत्त्वाची परीक्षा देणाऱ्यांना निदान एक तरी भारतीय भाषा आली पाहिजे, हा हेतू आहे. शेवटी तळागाळातल्या लोकांपर्यंत प्रशासन न्यायचे असेल, तर त्या जनता जनार्दनाची भाषा आली पाहिजे. एक तरी भारतीय भाषा येत असेल, तर काम करताना त्या त्या राज्याची भाषा शिकणे फारसे कठीण जाणार नाही, असाही तर्क यामागे आहे. त्यामुळे आयोगाच्या उदात्त हेतूंना दाद देऊन ते पेपर अगदी गांभीर्याने द्यावे लागतात. कितीही सोपे वाटले, तरी पूर्ण तीन तास बसून ते पेपर सोडवायचे असतात. मग फारशी समस्या येत नाही.
मुख्य परीक्षेची टेस्ट मॅच
मुख्य परीक्षा व पूर्व परीक्षा यात फरक आहे. पूर्व परीक्षा २०-२० मॅच असेल, तर मुख्य परीक्षा टेस्ट मॅच असते. खेळण्याचा स्टॅमिना व टेंपरामेंट त्यासाठी लागते. आठवडाभर परीक्षा चालते. रोज सहा तास पेपर असतात. तीन तासानंतर दीड तास सुट्टी असते. दरदिवशी सहा तासांत साधारणतः १० हजार शब्द लिहावे लागतात. वेळ इतका कमी असतो की, लिहितानाच विचार करावा लागतो. तब्बल २७ तास मुख्य परीक्षा चालते व त्यात ४० हजार शब्द पेरून यशाचे पीक घ्यावे लागते. हा सगळाच प्रकार शारीरिक व मानसिक कसोटी पाहणारा असतो. म्हणनूच मुख्य परीक्षेचा अभ्यास आधी करावा लागतो. दीर्घ काळ एका ठिकाणी बसून पेपर लिहिण्याचा सराव, हात लिहिता असणे, लिखाणाची स्वतःची शैली विकसित झालेली असणे, परीक्षेचा दबाव पेलण्याइतकी मानसिक व शारीरिक क्षमता, चांगले अक्षर व त्यात सातत्य या गोष्टी महत्त्वाच्या ठरतात.
- भूषण देशमुख
(लेखक मुंबईच्या राज्य प्रशासकीय व्यवसाय मार्गदर्शन संस्थेमध्ये प्राध्यापक आहेत.)
सौजन्य …………. महाराष्ट्र टाईम्स Maharashtra Times