वृत्तपत्रे वाचाल, तर वाचाल...(लेख क्र . २०)
स्पर्धापरीक्षा द्यायच्या म्हणजे वृत्तपत्रांच्या सखोल वाचनाला पर्याय नाही. पण, वाचन कसे करायचे हे कोडे अनेकांना पडलेले असते. आज आपण याची उकल करायचा प्रयत्न करू.
सर्वप्रथम सामान्य वाचकांने वृत्तपत्र वाचणे व स्पर्धापरीक्षा देणाऱ्या उमेदवारांचे वाचन यात फरक पडतो. सर्वसामान्य वाचक बातम्या वाचतो. तर स्पर्धापरीक्षा देणारा उमेदवार बातम्यांमधून माहितीचा शोध घेतो. दोन बातम्या एकमेकांशी जोडून काही नवीन आकलन घडते का हे बघतो. वृत्तपत्रे हा त्याच्या अभ्यासाचा महत्त्वाचा भाग असतो.
पण, त्यात नक्की काय वाचायचे यात काहीचा गोंधळ उडतो. मला एक विद्यार्थी म्हणाला की, पेपर वाचनात त्याचा पूर्ण दिवस जातो. मी उडालोच, म्हटले कसे काय? तर उत्तरला की, तो पहिल्या शब्दापासून शेवटच्या शब्दापर्यंत सर्वकाही वाचतो. मी डोक्यालाच हात लावला. तुम्हाला परीक्षेचा पेपर काढायला सांगितले, तर तुम्ही वृत्तपत्रातील कोणता भाग निवडाल? या प्रश्नाच्या उत्तरात काय वाचायचे त्याचे उत्तर दडलेले आहे. साधारणपणे दोन ते तीन दिवस चर्चेत राहिलेल्या गोष्टी पूर्व परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या असतात. तर ज्या घडामोडी आठवडा किंवा त्याहून जास्त दिवस चर्चिल्या गेल्या त्या मुख्य परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या ठरतात. एखाद्या बातमीचे अनेक पैलू असू शकतात. जसे आंतरराष्ट्रीय, राष्ट्रीय व स्थानिक तसेच सामाजिक, राजकीय, आर्थिक आदी जास्तीत जास्त कोनांतून ती घटना बघता आली पाहिजे. तरच ती चांगली समजते. अभ्यासाच्या दृष्टीने खूप बारीकसारीक आकडेवारी, लोकप्रिय घोषणा किंवा वैयक्तिक मते वर्ज्य मानावीत.
आजूबाजूला घडणाऱ्या गोष्टीतील व्यक्ती बाजूला काढून त्यातील प्रक्रिया शोधून काढता आली, तर आपोआपच मुद्देसूद अभ्यास होऊ लागतो. वृत्तपत्रातील नकाशे, चित्रे, कार्टून नक्कीच पाहावीत. त्याप्रकारे लक्षात ठेवायला बरे जाते. वृत्तपत्र वाचताना प्रत्येक बातमी सखोल वाचण्याची गरज नाही. आधी बातम्या आणि त्यातील मजकूर यांची वरवरची छाननी (sciming) करायची. नंतर मजकूर आपल्या अभ्यासाला पूरक आहे असे वाटले, तरच खोलात जाऊन वाचन करायचे. काय पूरक आहे ते अभ्यासक्रम व मागील प्रश्नपत्रिका यांचे सातत्याने निरीक्षण केल्यावर कळते. उदा. सलमानची हिट अॅण्ड रन केस. आपल्याला तितकीशी महत्त्वाची नाही. पण, भारताने चांदीपूर येथे अस्त्र या क्षेपणास्त्रची चाचणी घेतली ही बातमी अत्यंत महत्त्वाची आहे.
पेपरवाचन वेळच्यावेळी संपवलेले कधीही चांगले. आठवडाभरचा गठ्ठा करून ठेवायचा व नंतर एकदम वाचायचे याने पेपर ताजा वाचण्यात जी मजा येते ती येत नाही. त्यामुळे बातम्यांची परिणामकारकताही कमी होते. वृत्तपत्र वाचताना आपले आधीचे पूर्वग्रह बाजूला ठेवावेत. लहान मुलांच्या निरागसतेने बातम्या वाचाव्यात. तरच त्या बातम्या आपल्यावर खोलवर परिणाम करतात. कल्पनाशक्तीला चालना
वृत्तपत्रवाचनाचा अजून एक फायदा म्हणजे कल्पनाशक्तीला चालना मिळते. आपण विविध घडामोडींचा आढावा सातत्याने घेऊ लागतो, तेव्हा आपोआपच आपण पुढे काय घडू शकते याचा अंदाज बांधू लागतो. आपली कल्पनाशक्ती कामाला लावतो. असे अंदाज बरोबर ठरल्याचे दुसऱ्या दिवशीच्या वृत्तपत्रात दिसतात, तेव्हा होणारा आनंद अवर्णनीय असतो. अंदाज चुकले तरी अंदाज का चुकले याचा आढावा घेऊन आपले आकलन धारदार व्हायला मदत होते.वाचक पत्रे
वृत्तपत्रातील आवर्जून वाचण्यासारखा भाग म्हणजे 'वाचकांची पत्रे'. लोकशाहीमध्ये लोकमताचे महत्त्व मोठे असते व ते वाचकांच्या पत्रातून प्रतिबिंबित होते. 'जनतेची स्मरणशक्ती अल्प असते,' असे म्हटले जाते. पण, ते काही खरे नाही हे वाचकांनी पत्रे वाचल्यावर कळते. त्यातून विविध व्यक्तिगत अनुभव मांडले जातात व त्यावरून एखादे सरकारी धोरण योग्य दिशेने चालले आहे की, नाही हे कळते. 'ये पब्लिक है, ये सब जानती है' हेच खरे!
वृत्तपत्रांमध्ये विविध भाग असतात, जसे एक पान राष्ट्रीय घडामोडी. एक पान आंतरराष्ट्रीय घडामोडी, एक पान आर्थिक घडामोडी व एक पान क्रीडाविषयक घडामोडींनी व्यापले असते. काही उमेदवार त्यातील त्यांना ज्यात आवड असते उदा. क्रीडा तितकेच वाचतात. इतर पाने भराभर पालटतात. पण, हे बरोबर नाही. या सर्वच गोष्टी सारख्याच महत्त्वाच्या आहेत. एखाद्याला आर्थिक घडामोडीत रस नसेल, तर रस घेतला पाहिजे. त्याशिवाय पर्याय नाही. वृत्तपत्रांच्या रविवारच्या पुरवण्याही महत्त्वाच्या असतात. त्यात समसामाईक विषयांची विविध सखोल चर्चा असते. उदा. इच्छामरण. पुरवण्यांच्या वाचनाचा सामान्य अध्ययनात फायदा तर होतोच, पण निबंध लेखनातही होतो. वृत्तपत्रांचे वाचन फारतर दोन तासात संपले पाहिजे. एकदा तंत्रावर पकड आली, की एक तासही पुरतो. पेपरमधून जे काही वाचू त्याच्या नोट्स काढल्या पाहिजेत. आपली सगळी राज्ये व सगळे शेजारी देश अशा प्रत्येकाला दोन ते तीन पाने ठेवून एक वही करायची व कोणतीही नवीन माहिती आढळली की ती तिथे नोंदवायची. उदा. लक्षद्विपच्या मिनीकॉय बेटावर म्हाल भाषा बोलतात जी मालदिवमधील भाषा आहे. लगेच लक्षद्विपच्या नोट्समध्ये जाऊन तशी नोंद करायची. अशा प्रकारे आपल्या सगळ्याच नोट्स जशा राज्यशास्त्र, इतिहास, भूगोल वृत्तपत्राच्या सहाय्याने अपडेट करत जायच्या. या अपडेट करायच्या प्रक्रियेत आपण गुंतलो की, तिथे सुरू घडामोडींचे ओझे अर्ध्याने उतरते.
- भूषण देशमुख
(लेखक मुंबईच्या राज्य प्रशासकीय व्यवसाय मार्गदर्शन संस्थेमध्ये प्राध्यापक आहेत.)
सौजन्य …………. महाराष्ट्र टाईम्स Maharashtra Times
ई-ज्ञानाचा खजिना...( लेख क्र . १९ )
परीक्षेसाठी उपयुक्त वेबसाइट
अन्न, वस्त्र, निवारा या तीन मुलभूत गरजांमध्ये आज भर पडली आहे, ती इंटरनेटची. सकाळी उठल्यापासून ते रात्री झोपेपर्यंत आपण विविध गोष्टी या महाजालावर शोधत असतो. यूपीएससी परीक्षेसाठी इंटरनेट प्रभावीपणे वापरल्यास आपण भरपूर वेळ आणि ऊर्जा वाचवू शकतो. इंटरनेट म्हटले की नजरेसमोर येते गुगल. जगातील कोणतीही माहिती या सर्च इंजिनवर उपलब्ध आहे. पण इथे माहिती कशी शोधावी ही एक कला आहे. गुगल उघडल्यावर web, Images, map, video असे अनेक पर्याय आपल्याला दिसतात. त्याचा योग्य वापर करावा. उदा, तुम्हाला ग्रीसच्या अर्थव्यवस्थेविषयी माहिती हवी असेल तर Greece Financial Crisis असे टाइप करून newsवर क्लिक करावे, म्हणजे या विषयीची खडानखडा माहिती उपलब्ध होईल. गुगलनंतर सगळ्यात जास्त माहितीचा खजिना उपलब्ध असलेली वेबसाइट म्हणजे विकिपीडिया. येथे एखाद्या विषयावरची सखोल माहिती तुम्हाला मिळेल. कोणतीही घटना घडल्यानंतर ५ ते १० मिनिटांत या वेबसाइटवर संपूर्ण माहिती उपलब्ध असते. NCERTच्या पुस्तकांचे नागरी सेवा परीक्षेत अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. ही सर्व पुस्तके http://www.ncert.nic.in/ या वेबसाइटवर उपलब्ध आहेत. ती डाऊनलोड करून कधीही वाचता येतात. सर्व वृत्तपत्रे आणि मासिकांच्या स्वत:च्या वेबसाइट असतात. त्यांचा पुरेपूर वापर करावा. आपल्याला आवडलेली किंवा परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाची माहिती किंवा लेख बुकमार्क करून ठेवावेत, जेणेकरून ते पुढे कामास येतील. योजना, कुरुक्षेत्र या मासिकांचे एक वर्षाचे अंक ऑनलाइन उपलब्ध आहेत, त्याचप्रमाणे India Year Book हा माहितीकोशही पीडीएफ स्वरूपात उपलब्ध असतो. शासकीय योजना, कायदे, विधेयके यांच्या इत्यंभूत माहितीसाठी http://www.prsindia.org/ यावर भेट द्या, मात्र संपूर्ण वेबसाइट वाचायची गरज नाही. सारांश वाचला तरी पुरेसा आहे. त्याचप्रमाणे http://pib.nic.in/ या वेबसाइटला रोज एकदा तरी भेट द्या. महत्त्वाचे शासन निर्णय या वेबसाइटवर उपलब्ध असतात. पूर्व परीक्षेत भारतीय संस्कृतीवरील प्रश्नांची संख्या वाढली आहे. या विषयावरील सर्व प्रश्नांची तयारी ccrtindia.gov.in यावरून मिळेल. www.gktoday.in यावर भरपूर वस्तुनिष्ठ माहिती उपलब्ध आहे. अर्थशास्त्राच्या संकल्पना arthpedia यावर आढळतील. मराठी माध्यमातून तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी मराठी विश्वकोश किंवा कुमार विश्वकोश या वेबसाइट उपयुक्त ठरतील. indiankanoon.org, india.gov.in/ या वेबसाइट विविध टप्प्यांवर कामास येतात. शिवाय गेल्या वर्षीच्या प्रश्नपत्रिका आणि अभ्यासक्रमासाठी आपलं भविष्य घडवणारं www.upsc.gov.in ही वेबसाइट आहेच!
महत्त्वाची अॅप्लिकेशन्स
स्मार्टफोन आता आपल्या आयुष्याचा अविभाज्य घटक झाला आहे. पण हा स्मार्ट फोन अधिक स्मार्टपणे वापरला तर आयुष्य सुकर होऊ शकते. दर पाच मिनिटांनी फेसबुक किंवा व्हॉट्सअपवर काही आलंय का हे बघण्यासाठी आपण फोन बघत असतो. त्याच फोनमध्ये Constitution of India हे अॅप डाऊनलोड केले आणि चहा पिता-पिता एखादं कलम वाचलं तर? चांगली कल्पना आहे ना? आपण वाचत असलेल्या वृत्तपत्राचे अॅप जर वापरले तर तयारी आणखी सोपी होऊ शकते. प्रवासात येता-जाता यूट्युबवर एखादे व्हिडीओ ट्युटोरिअल बघितला तर हा वेळही सत्कारणी लागू शकतो. डीडी न्यूज, एअरसारखे अॅप शासन निर्णयांसाठी उपयुक्त आहेत. व्हॉट्सअपवरही (फक्त) अभ्यासविषयक बाबींसाठी ग्रूप तयार करून उपयुक्त माहितीची देवाणघेवाण होऊ शकते.
इंटरनेट वापरतानाची काळजी
इंटरनेट हे अभ्यासासाठी प्रभावी माध्यम ठरत असले तरी ते पुस्तकांना पर्याय नाही. तेव्हा आपला नेहमीचा अभ्यास सुरू ठेवा. इंटरनेट किती आणि कोणत्या वेळी वापरावे हे आधी ठरवून घ्या. अभ्यास करताना इंटरनेट वापरताना फेसबुक आणि ट्विटरचा मोह कटाक्षाने टाळावा. यूट्युबचा वापर करत असाल, तर फक्त उपयुक्त व्हिडीओ बघण्यासाठीच करा. व्हॉट्सअपवर अभ्यासासंबंधी ग्रूप असेल तर फक्त तीच माहिती शेअर करा. वायफळ गप्पा टाळा, अन्यथा वेळ वाया जाण्याशिवाय दुसरे काहीही साध्य होणार नाही. विकसित तंत्रज्ञानामुळे माहितीचा विस्फोट होतोय. पण आपले इप्सित साध्य करण्यासाठी आपण त्याचा कसा वापर करतो, यावर यशापयश अवलंबून आहे. तेव्हा तंत्रज्ञान आपल्यासाठी आहे, आपण तंत्रज्ञानासाठी नाही, हे सतत लक्षात ठेवा आणि पुढे जा.
-रोहन नामजोशी,
( स्पर्धा परीक्षा तज्ज्ञ )
सौजन्य …………. महाराष्ट्र टाईम्स Maharashtra Times
अंतिम निकालाचा क्षण...(लेख क्र . १८)
यशाचा ध्यास आणि प्रयत्न
निकालानंतर यशस्वी विद्यार्थी एकाएकी सेलिब्रिटी होतात. एका दिवसात त्यांचे आयुष्य बदलून जाते. या सगळ्या लखलखाटात त्यांनी घेतलेली मेहनत, यशाचा ध्यास व प्रयत्न बहुतांश वेळा समोर येत नाहीत. निकालाकडे बघितले तर, दिसेल की यशस्वी उमेदवारांना अगदी पहिल्या प्रयत्नात यश मिळाले नाही, तरी ते ध्यास न सोडता यश मिळेपर्यंत प्रयत्न करतात. हे करताना अडचणी येत नाहीत, असे नाही. ग्रामीण भागातील अनेक मुले शहरामध्ये अभ्यासासाठी राहतात, मुलींना तर तेही शक्य होत नाही. मार्गदर्शन घेण्यासाठी आर्थिक तरतूद करावी लागते. तेही काहींसाठी अशक्य असते. पुस्तके वेळेवर मिळणे, अभ्यासासाठी चांगली जागा उपलब्ध असणे अशा छोट्याछोट्या गोष्टीही अनेकांसाठी मोठ्या ठरतात.
घरच्यांचा पाठिंबा व सहकार्य
घरच्यांचा पाठिंबा नेहमीच महत्त्वाचा ठरतो. जर घरच्यांना विश्वासात घेतले असेल, तरच हा कठीण प्रवास सोपा होतो. यशस्वी उमेदवारांच्या यशावरच्या प्रतिक्रिया वाचल्या, तर त्यांनी आपल्या घरच्यांचे मानलेले आभार हा समान मुद्दा आहे. कारण शेवटी मार्गदर्शन, पुस्तके, वाचायची जागा हे बाह्यघटक आहेत. ते एकवेळ जुळवता येतात, पण घरून पाठिंबा नसेल, तर मानसिक स्वास्थ्य ठिक राहात नाही आणि मग कितीही वेळा (आणि वर्षे) अभ्यास केला, तरी यश अशक्य ठरते. यशस्वी उमेदवारांची आणखी एक समान बाब म्हणजे त्यांनी दूरवर दृष्टी ठेवून दीर्घकालीन नियोजन केलेले असते. त्यामुळे त्यांचे काही निर्णय चुकल्यासारखे वाटले किंवा चुकले तरी ते अंतिम यशापर्यंत पोहोचतातच. या सर्व उमेदवारांनी परीक्षा द्यायचा निर्णय स्वतः घेतलेला असतो किंवा घरच्यांनी त्यांना सांगितले असते. पण महत्त्वाचे म्हणजे त्यांना हा निर्णय पटलेला असतो.
अभ्यास कुठे केला?
यशस्वी उमेदवारांची पदवीची पार्श्वभूमी वेगवेगळी आहे. त्यांनी निवडलेले वैकल्पिक विषयही वेगवेगळे आहेत. त्यांच्या अभ्यासाची पद्धत व यशाचा मार्गही वेगळा असेल, पण एक सामायिक गोष्ट म्हणजे त्यांनी शहरांमध्ये अभ्यास केला किंवा त्यांनी अभ्यासाचा महत्त्वाचा टप्पा शहरात जाऊन समजून घेतला. यात ग्रामीण भागाला कमी लेखण्याचा भाग नाही. पण उत्तम ग्रंथालये, मार्गदर्शन व सराव परीक्षेची सोय शहरांमध्ये असते हे खरेच आहे. या यशस्वी उमेदवारांपैकी अनेकांनी सरकारने चालवलेल्या प्रशिक्षण संस्थांचा कधी ना कधी लाभ घेतलेला असतो, हाही मुद्दा महत्त्वाचा आहे. ज्यांच्याकडे खासगी मार्गदर्शन घेण्याची ऐपत नाही, त्यांच्यासाठी सरकारने मुंबई, पुणे, नागपूर, अमरावती, औरंगाबाद, नाशिक, कोल्हापूर अशा ठिकाणी मार्गदर्शन केंद्रे स्थापन केली आहेत. तिथे पुस्तके, वाचनालय, हॉस्टेल व विद्यावेतन अशी सोय केली जाते. ग्रामीण विद्यार्थ्यांना तर याचा खूपच फायदा होतो.
त्याशिवाय या उमेदवारांनी शक्य तेथून व शक्य तेवढ्यांकडून यशासाठीची सामग्री मिळवलेली असते. त्यात कोणताच मिंधेपणा नाही व मान-अपमानाचा मुद्दा नाही. तुमचा हेतू जर उदात्त असेल, तर विद्यार्जनासाठी मदत घ्यायची लाज वाटू नये आणि घेणाराच एके दिवशी देणारा होतो. ज्ञान ही जगातील एकमेव गोष्ट आहे, जी वाटल्याने वाढते. निकालातील बहुतेक जण एकमेकांना ओळखतात व त्यांनी एकमेकांना मदत केलेली असते. त्यातूनच सगळ्यांना यश मिळते.
आज अपयश, उद्या यश
यशस्वी उमेदवारांमागे अनेक अपयशी होणारेही असतात. पण अशा कोणत्याही मोठ्या परीक्षेत ते होणारच. याचा अर्थ त्यांनी परीक्षा देऊन चूक केली, असा होत नाही. मुळात या परीक्षेतून इतकी निवडक मुले यशस्वी होतात, की अपयशी उमेदवारांना अपयशी तरी कसे म्हणायचे? आजचे यशस्वी हे काल अपयशी होते व आजचे अपयशी उद्याचे सत्कारमूर्ती असणार आहेत. कोणी राखीव यादीतून पद काढतात. जे उमेदवार पद स्वीकारत नाहीत, त्यांच्या जागा राखीव यादीतून भरल्या जातात. त्याचा निकाल एका वर्षाने लागतो. तेव्हा पद न मिळालेले किंवा हवे ते पद न मिळालेले पुन्हा जोमाने कामाला लागतात. डॉ. गणेश पोटे हा आधी उपजिल्हाधिकारी झाला, त्यानंतर त्याने भारतीय राजस्व सेवा (IRS) प्राप्त केली. यावेळी तो मुलाखतीला होता, पण अंतिम यादीत स्थान मिळवू शकला नाही. त्याने दिलेली प्रतिक्रिया प्रातिनिधिक आहे.
गुजर गया दिन अपनी तमाम रौनक लेकर
जिंदगी ने वफा की तो कल फिर सिलसिले होंगे
- भूषण देशमुख
(लेखक मुंबईच्या राज्य प्रशासकीय व्यवसाय मार्गदर्शन संस्थेमध्ये प्राध्यापक आहेत.)
सौजन्य …………. महाराष्ट्र टाईम्स Maharashtra Times
यशासारखे यश नाही...(लेख क्र . १७)
नुकत्याच लागलेल्या यूपीएससी निकालाच्या काही पैलूंची चर्चा काल आपण केली. आज आपण त्या निकालातून कशाप्रकारे यशासाठी प्रेरणा घेता येईल ते पाहू.
यूपीएससीतील यशस्वी उमेदवारांपैकी अनेक जण आधीच कुठल्या ना कुठल्या सरकारी नोकरीत आहेत. विशेषत: असे दिसते की राज्य लोकसेवा आयोगाची परीक्षा देऊन यशस्वी झालेले उमेदवार यंदाच्या यादीतही आहेत. काही उदाहरणेच बघायची तर धीरज सोनजे, मुकुल कुलकर्णी, सायली ढोले, सचिन घागरे या सर्वांची आधीच राज्यात उपजिल्हाधिकारी म्हणून निवड झालेली आहे. त्यांनीच आता यूपीएससीत यश मिळवले आहे. गेल्या वर्षीच्या रमेश घोलप याचे उदाहरण पाहण्यासारखे आहे. तो एमपीएससी परीक्षेत राज्यात पहिला आला व त्याच वर्षी यूपीएससी परीक्षेत त्याची आयएएस पदावर निवड झाली.
या सर्व चर्चेचा सारांश असा की यूपीएससी करायचे की एमपीएससी हा प्रश्न अनेक उमेदवारांना पडतो, पण त्या प्रश्नाने गोंधळून जायची गरज नाही. दोन्ही परीक्षा आता एकमेकांना समांतरच आहेत. एकाच वेळी दोन्ही देता येतात व दोन्हीमध्ये एकाचवेळी यश मिळवता येते. पहिल्याच प्रयत्नात यश मिळू शकते, असेही आपण यंदाच्या निकालाकडे बघून म्हणू शकतो. उदा. सायली ढोले हिने पहिल्याच प्रयत्नात राज्यसेवा देऊन उपजिल्हाधिकारी पद मिळवले व आता यूपीएससीच्या पहिल्याच प्रयत्नात रँकही मिळवली आहे. स्पर्धा परीक्षांच्या मैदानात जे उमेदवार गंभीरपणे उतरतात, ते कुठले ना कुठले पद मिळवतातच, असे दिसून येते. दुसरीकडे कुठलेही मोठे पद मिळाल्यानंतरच पुढचे यश मिळते, असे नाही. अगदी छोट्या परीक्षाही (मंत्रालय सहाय्यक, विक्रीकर निरीक्षक) दिल्या पाहिजेत. मुळात कोणत्याच परीक्षेला व पदाला कमी लेखू नये. एखादे जरी पद मिळाले की आत्मविश्वास वाढतो व त्यातून पुढचे यश मिळत जाते. यशासारखे यश नाही, असे म्हणतात ते यासाठीच!
अल्पसंतुष्ट राहू नका
कोणतेही पद मिळाल्यावर हा धोका असतो, की काही तरी मिळवून दाखवायची जिद्द कमी होऊ शकते. नाही म्हटले तरी अभिनंदन, सत्कार यात गुंतायला होते. त्यातून मग पुढचे यश निसटू शकते. पण आपण यंदाचा निकाल पाहिल्यास या समस्येवर मात करून यश काढणारे उमेदवार दिसतील. अबोली नरवणे हिने मागच्याच वर्षी १६३वी रँक काढली होती. पण पुन्हा परीक्षा द्यायचे तिने ठरवले. जेव्हा या पुढच्या प्रयत्नाच्या तयारीसाठी आमची भेट झाली, तेव्हा उत्सुकतेने मी तिला विचारले होते, की मागचाच जोश कायम आहे का? तेव्हा अबोली म्हणाली, की नाही म्हटले तरी शैथिल्य आले आहे. पूर्वी कोणी विचारले की 'कॉफी प्यायला जायचे का?' तर मी लगेच काटेकोर विचार करायचे की त्यात किती वेळ जाईल आणि मग नकारच द्यायचे. आता कोणी विचारले तर मी लगेच तयार होईन. थोडक्यात पुन्हा नव्या उत्साहाने त्याच परीक्षेची तयारी करणे सोपे नसते. पण अबोलीने आपली रँक सुधारून दाखवून दिले आहे, की इच्छाशक्ती प्रबळ असेल तर शैथिल्यावर मात करता येते.
वरच्या रँकसाठीचे प्रयत्न
अथक प्रयत्न करून वरची रँक आणणारे उमेदवारही आहेत. या वर्षीच्या यादीतील सचिन ओंबासे याचे उत्तम उदाहरण आहे. डॉक्टर असलेल्या सचिनने २००९मध्ये परीक्षा दिली, पण त्यात मुलाखतीपर्यंत पोहोचूनही यश आले नाही. त्यानंतर त्याने २०१०मध्ये २२८वी रँक मिळवली, २०११च्या परीक्षेत ४१०वी रँक, २०१३मध्ये २१५वी रँक आणि शेवटी २०१५मध्ये १६४वी रँक प्राप्त केली. भारतीय महसूल सेवा (आयआरएस), भारतीय पोलिस सेवा (आयपीएस) असे थांबे घेत त्याने यावेळी भारतीय प्रशासकीय सेवा (आयएएस) मिळवलीच. या जिद्दीला मानायला हवे. तुषार मोहिते, रत्नाकर शेळके हेही असे काही जिद्दी उमेदवार आहेत, ज्यांनी अल्प यशावर समाधान न मानता प्रत्येक वेळी जोरदार मुसंडी मारली. हा 'बचेंगे तो और भी लढेंगे'चा अनोखा मंत्र आहे. 'स्वप्न म्हणजे आपण जे झोपल्यावर बघतो, ते नव्हे, तर जागेपणी बघतो ते स्वप्न' असे डॉ. अब्दुल कलाम म्हणतात. असे जागेपणी स्वप्न पाहून, त्यासाठी जे प्रयत्न करतात, त्यांना विजयश्री यशोमाला घालते.
यशाचे नवे मानदंड
अनेकांनी नोकरी करून पद काढले आहे. त्यातून हे दाखवून दिले आहे, की पूर्णवेळ अभ्यास करूनच पदप्राप्ती करता येते असे काही नाही. एखादा उमेदवार पूर्णवेळ अभ्यास करतोय, की नोकरी करून परीक्षा देतोय हा प्रश्न कमी महत्त्वाचा असून उमेदवाराचा फोकस, सातत्य व यशप्राप्तीसाठी अथक प्रयत्न करायची तयारी हे गुण निर्णायक ठरतात. मागे एका कार्यक्रमात अबोली म्हणाली होती, की यूपीएससी करताना तुम्ही त्यात पूर्ण बुडून जाता. दुसरे काहीही दिसत नाही की सुचत नाही. तुम्ही यूपीएससी खाता, यूपीएससी पिता, यूपीएससी जगता व त्याचाच श्वास घेता. ही अवस्था आपोआपच येते. याचा अर्थ हे सर्व यशस्वी विद्यार्थी फक्त पुस्तकी कीडा असतात, असे नाही. उलट त्यांच्यात कलागुणही असतात. स्वत: अबोली कथक नृत्यात प्रवीण आहे. तिने पूर्वी कथकचे जाहीर कार्यक्रमही केले आहेत. मागच्या वर्षी यशस्वी झालेली प्राजक्ता ठाकूर चांगली गायिका आहे. श्रीकांत येईलवाड या यशस्वी उमेदवाराला गिर्यारोहणाचा छंद आहे, तर धीरज सोनजे याला ब्लॉगिंग व ट्विटिंग करणे आवडते. योगेश भरसट याला फ्लूट वाजवायला आवडते, तर रोहन आगवणे याला टेनिस खेळण्याची आवड आहे. एकंदरीतच या सर्वांचा अभ्यासाव्यतिरिक्त इतर गोष्टींमधील सहभाग ठळक दिसून येतो. पण ध्येयप्राप्तीसाठी आपले छंद तात्पुरते बाजूला ठेवावे लागतात हेही तितकेच खरे.
- भूषण देशमुख
(लेखक मुंबईच्या राज्य प्रशासकीय व्यवसाय मार्गदर्शन संस्थेमध्ये प्राध्यापक आहेत.)
सौजन्य …………. महाराष्ट्र टाईम्स Maharashtra Times
यूपीएससी निकालाची ‘केस स्टडी’...(लेख क्र . १६)
निकालाचे घोषणापत्र
यंदा एका वर्षातच यूपीएससीची परीक्षा व निकाल प्रक्रिया पूर्ण झाली. अलीकडेच पुढील पूर्व परीक्षेच्या आधी अंतिम निकाल लावला जातो. जर पूर्व परीक्षेच्या आत अंतिम निकाल लागला नाही, तर उमेदवारांना पुढच्या परीक्षेला जायचे की नाही, हे कळणार नाही किंवा पूर्वपरीक्षेची तयारीही योग्यप्रकारे करता येणार नाही. आयोगाने आपले काम अधिकाधिक पद्धतशीर करत आणले आहे, असे दिसते. कारण २९ जूनला मुलाखती संपल्या व ४ जुलैला लगेच अंतिम निकाल घोषित केला. इतक्या कमी दिवसांत यापूर्वी कधीही निकाल लागला नव्हता. पूर्वी उमेदवार निकाल कधी येईल या उत्सुकतेने आयोगाची वेबसाइट उघडून बसायचे. पाच-पाच मिनिटांनी निकाल लागला का हे तपासत. कारण पूर्वी आयोग कधीही निकाल जाहीर करत असे. एकदा तर मध्यरात्री निकाल लागला होता. यावेळी मात्र आयोगाने निकालाची तारीख आदल्या दिवशी जाहीर केली व शनिवारी दुपारी एक वाजता तो अयोगाच्या वेबसाइटवर (www.upsc.gov.in) जाहीर झाला. या तत्परतेसाठी आयोग प्रशंसेस प्राप्त आहे.
जागावाटप
आता आपण पदांची वाटणी कशी आहे बघू या. पदांचा आकडा गेल्या काही वर्षांत वाढत चालला आहे. त्यापैकी ज्यांना अखिल भारतीय सेवा म्हणतात म्हणजे प्रशासकीय सेवा, परराष्ट्र सेवा व पोलिस सेवेची पदे पुढीलप्रमाणे. आयएएस - १८०, आयएफएस - ३२, आयपीएस - १५०. त्यानंतर केंद्रीय सेवा येतात. त्यात दोन प्रकार आहे. गट 'अ' आणि गट 'ब'. यातील गट 'अ' या प्रकारच्या सेवांमधील पदांची संख्या वाढती आहे. यावर्षी ती तब्बल ७१० होती. तर 'ब' गटाची २९२ पदे होती. त्यातील मोठा वाटा भारतीय महसूल सेवेचा (आयआरएस) आहे. भारत सधन होत असतानाच सरकारचा करमहसूल वाढत चालला आहे व त्याचबरोबर करसंकलनासाठीची व्यवस्था व्यापक होत चालली आहे.
६९ जणांचे निकाल राखून ठेवले आहेत. त्याचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे कोणते ना कोणते प्रमाणपत्र राहून गेलेले असते किंवा प्रमाणपत्रांमध्ये त्रुटी असतात. आरक्षणासंबंधी जे प्रमाणपत्र लागते, जातीचे किंवा इतर वर्गांच्या बाबतीत नॉन क्रिमीलेयरच्या प्रमाणपत्रांमध्ये या समस्या निर्माण होतात. केंद्राचे प्रमाणपत्र वेगळे असते व राज्यांचे वेगळे. यूपीएसीच्या परिक्षांसाठी केंद्राची प्रमाणपत्रे लागतात. हे बऱ्याच उमेदवारांना माहीत नसते आणि त्यामुळे कधीकधी ती प्रमाणपत्रे सादर करेपर्यंत निकाल राखून ठेवला जातो.
निकालाचे विश्लेषण
नुकताच लागलेला निकाल हा आपल्याला खूप काही शिकवतो. पहिले म्हणजे मुलींमध्ये जे यशप्राप्तीचे प्रमाण आहे, ते एकूण निकालांत कमी असले तरी वरच्या रँकमध्ये मुलींचे प्रमाण चांगले आहे. मुलींसाठी प्रशासकीय सेवा अत्यंत चांगले करीअर ठरू शकते. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांनीही चांगले यश मिळवले आहे. त्यातून दिसते की ग्रामीण भागातील मुलांमध्ये गुणवत्तेची कमतरता नाही. त्यांना योग्य मार्गदर्शनाची व सुविधांची जोड मिळाली, तर ते यशापर्यंत पोहोचू शकतात. मराठी माध्यमातून परिक्षा देणाऱ्यांचा विचार करता निकाल चांगला आहे. उदा. श्रीकांत सुसे याने मराठी माध्यमातून पद काढले आहे. जे अपंग आहेत, त्याच्यासाठी पण निकाल चांगला आहे. जी मुलगी अखिल भारतीय स्तरावर पहिली आली आहे, ती अपंग आहे. पद मिळवण्यासाठी तिने मोठा न्यायालयीन लढा दिला. त्यातून तिने स्वतः पद प्राप्त केलेच, पण पुढच्यांचाही मार्ग मोकळा करून दिला. हा निकाल नीट बघितला तर असे दिसेल की सर्वच शाखांच्या पदवीधरांना यश प्राप्त झाले आहे. उदा. अबोली नरवणे हिचा पदवीचा विषय होता, अर्थशास्त्र व तिने राज्यशास्त्र हा वैकल्पिक विषय घेऊन यश संपादन केले. निकालातून हेही दिसते की अगदी सामान्य पार्श्वभूमी असलेल्या मुलांनी देदिप्यमान यश प्राप्त केले आहे. त्यातून या सनदी सेवा परीक्षेतील पारदर्शकता व समान संधी दिसून येते. निकालातून असे दिसेल की महाराष्ट्राला लोकसंख्येच्या प्रमाणात यश प्राप्त झाले आहे. इतकेच नव्हे तर महाराष्ट्राच्या सर्व विभागांतून मुलांनी बाजी मारली आहे.
एकेकाळी आयोगाशी संपर्क साधण्यासाठी उमेदवांना घाईगडबडीने दिल्ली गाठावी लागे. सुदैवाने तो काळ आता मागे पडला आहे. आयोगाने संपर्कासाठी दूरध्वनी क्रमांक दिले आहेत. सकाळी १० ते ५ या वेळेत संपर्क साधून आपल्या समस्या मांडता येतात. संपर्क क्रमांक : ०११-२३३८५२७१/ २३३८११२५/२३०९८५४३.
- भूषण देशमुख
(लेखक मुंबईच्या राज्य प्रशासकीय व्यवसाय मार्गदर्शन संस्थेमध्ये प्राध्यापक आहेत.)
सौजन्य …………. महाराष्ट्र टाईम्स Maharashtra Times